विनाशविरहित विकासवाटा

दिनांक २ जानेवारी २०११च्या लोकसत्ता दैनिकाच्या लोकरंग पुरवणीमध्ये छापून आलेला माझा लेख,

अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन नुकतेच ठाणे येथे पार पडले. साहित्य संमेलन हा मराठी संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. त्याला कारणीभूत आहे ते मराठी भषिकांचे आपल्या भाषेवरील निस्सीम प्रेम आणि त्यांची रसिकता! भाषा आणि तिचा अनेकविध पद्धतीने वापर करण्याची क्षमता ही माणसाच्या जीवनाचा एक अतिशय महत्त्वाचा पलू आहे. आपल्या जीवनाचे, असेच अनन्यसाधारण महत्त्व असलेले आणखी एक अंग म्हणजे विज्ञान. आपल्या दैनंदिन जीवनात मोबाइल फोनपासून फ्लायओव्हपर्यंत बहुविध रूपात अवतरणारे विज्ञान! कधी अ‍ॅटॉमिक बॉम्बसारख्या विनाशकारी स्वरूपात, तर कधी एखाद्या  लशीसारख्या जीवनदायी स्वरूपात सामोरे येणारे विज्ञान. पण अशा सर्वव्यापी विज्ञानाची आपण म्हणावी तशी दखल घेत नाही. शाळेत पुढच्या इयत्तेत जाण्यासाठी गरजेचे असल्यामुळे ज्याचा अभ्यास करावा लागतो ते विज्ञान, ही आपल्या मुलांना होणारी विज्ञानाची पहिली ओळख. पण ही ओळख बदलून विज्ञानाबद्दल केवळ लहानग्यांनाच नव्हे, तर सर्वानाच उत्सुकता आणि जवळीक वाटावी- यासाठी महाराष्ट्रात काही संस्था आणि व्यक्ती अनेक वष्रे कार्यरत आहेत. त्यांच्या पुढाकाराने दरवर्षी काही उपक्रम हाती घेतले जातात. त्यापकी एक आणि मोठा  उपक्रम म्हणजे ‘अखिल भारतीय मराठी विज्ञान अधिवेशन’.

संपूर्ण लेख वाचाण्यासाठी ... http://bit.ly/LS_02_01

कशासाठी? ... आनंदासाठी!

आजचं ब्लॉगपोस्ट अगदी spontaneous आहे, अजिबात आधी न ठरवलेलं. गेल्या काही दिवसात पाहिलेल्या काही कार्यक्रमांच्या अनुषंगाने मनात आलेले काही विचार इथे मांडत आहे. त्यात बरेच प्रश्न आहेत आणि उत्तरं मात्र फार नाहीत. त्या प्रश्नांवर तुमची उत्तरं / प्रतिक्रिया ऐकायला मला आवडेल.

परवाच मी पहिल्या मराठी लोककला संमेलनातील पहिल्या दिवशीच्या कार्यक्रमाला गेले होते. पहिल्या दिवशीचे कार्यक्रम ‘आदिरंग’ या शीर्षकाखाली सादर झाले. म्हणजेच महाराष्ट्रातील आदिवासी बंधु-भगिनींच्या कलेचे विविध आविष्कार तसेच त्यावरील चर्चा असे या पहिल्या दिवशीच्या कार्यक्रमांचे स्वरूप होते. सगळ्या कार्यक्रमांत, मग तो आदिवासी तमाशा असो की बोहाडा की तारपा नृत्य, केवळ एक किंवा दोन वाद्यांच्या संगतीने सादरीकरण झाले. आणि ती वाद्यही किती साधी! ढोलकी, पिपाणी किंवा दुधी-बांबू-पालापाचोळा यांनी बनलेला तारपा. आपल्यासारख्या ‘सुसंस्कृत’ व ‘रसिक’ जनांना दहाएक मिनिटांनी कंटाळा येईल अशी साधारण एकच ठेका धरून केलेली ती नृत्यं किंवा गायलेली गाणी. आणि ती सर्व सादरीकरणे १५-२० मिनिटांची होती हे बरं झालं असं मला प्रामाणिकपणे वाटतं.

ही सादरीकरणं पहाताना डोक्यात विचारचक्र सुरू झालं. फारसे बदल किंवा छटा नसलेले हे नाच व गाणी आपल्याला दहा-पंधरा मिनिटं झाली की कंटाळवाणी वाटतात. पण याच नाच आणि गाण्यांसह हे आदिवासी लोक मात्र रात्र रात्र जागवतात. थोड्याफार बदलाने तेच सूर आणि तोच ठेका यांच्या पलिकडे जावे असे त्यांना वाटत नाही का? आणि मग आपण ‘नागर संस्कृती’तील लोकही एकेकाळी जर असेच होतो तर मग आपल्यातील बदल कसा घडून आला? या प्रश्नांची उत्तरं उत्क्रांतीवाद देऊ शकेल का याबद्दल मला शंका आहे. असो. मग अचानक मला आठवण झाली ती काही दिवसांपूर्वी मी टीव्हीवर पाहिलेल्या एका ‘संगीतरजनी’ची (concert). हजारो प्रेक्षकांनी तुडुंब भरलेलं पटांगण, त्याच्या एका टोकाला एक भव्य व्यासपीठ, त्यावर ५० ते ६० च्या आसपास (किंवा जास्तच) वादक, त्या हजारो प्रेक्षकांपर्यंत त्यांचा आवाज पोहोचवण्यासाठी तितकीच सशक्त आणि सुसज्ज ‘साऊंड सिस्टिम’ असा (अपेक्षेप्रमाणे) त्या कार्यक्रमाचा बाज होता. मला त्या संगीतरजनीची आणि आदिरंगची तुलना केल्याशिवाय रहावलं नाही. एक-दोन वाद्य आणि मोजकेच ठेके इथपासून आपण ३०-४० (किंवा जास्तच) वाद्य, तितकेच ठेके आणि त्यांचा योग्य मिलाफ इथपर्यंत येऊन पोहोचलोय. यालाच आपण ‘प्रगती’ म्हणतो आणि त्याचा आपल्याला अभिमान आहे.

 

पण मग असाही विचार मनात आला. जीवनात आनंद निर्माण करण्यासाठी किंवा विरंगुळा म्हणून या आदिजनांना मोजकी साधी वाद्य, मोजकेच ठेके आणि त्यावर रचलेली साधीशी नृत्य किंवा गाणी एवढेच पुरेसं होतं. आणि आज तुमच्या-माझ्यासारख्या ‘अभिजनां’च्या तोंडून (हल्ली बरीच रूढ असलेली दाद) “क्या बात है!” यायला अनेक वाद्य, नसलेल्या वाद्यांचे, वस्तूंचे आणि सजिवांचेही आवाज काढणारा सिंथेसायझर, अनेक गायक आणि त्यांच्या आवाजावर डिजिटायझेशनने केलेल्या करामती एवढा सगळा लवाजमा लागतो! आनंदाची आपली कल्पना किती बदलली आहे. हे त्याचं केवळ एकच उदाहरण झालं. हल्ली पाश्चात्य देशातील विचारवंत आपल्याच प्राचीन तत्वज्ञानाचा अभ्यास करून “जीवनातील साध्या साध्या गोष्टींतून आनंद मिळवा.” हे ‘न्यू एज फिलॉसॉफी’च्या नावाखाली जगाला सांगतात. आणि आपण मात्र आपला आनंद दिवसेंदिवस जास्तच अनैसर्गिक, महागड्या व गुंतागुंतीच्या गोष्टींमध्ये शोधू लागलो आहे.

'बुकगंगा'च्या स्वरूपात ज्ञानगंगा

१ सप्टेंबरच्या लोकसत्ता मुंबई वृत्तांतमध्ये एक बातमी वाचनात आली आणि आपल्या ब्लॉगवर त्याबद्दल लिहून आणखी बर्‍याच लोकांना त्याची माहिती करून द्यावी असे वाटले. मराठी भाषा, व पर्यायाने मराठी भाषिक लोक, दर्जेदार साहित्यनिर्मितीच्या बाबतीत केवळ आपल्या देशातच नव्हे तर जगभरातही नावाजलेले आहेत. महाविद्यालयातील मराठी वाङमय मंडळे आणि परदेशातील शहराशहरात असलेली मराठी मंडळे ही मराठी लोकांचे आपल्या संस्कृतीशी व साहित्याशी असलेले अतूट नातेच दर्शवितात. आजकालच्या इंटरनेट-युगात विविध मराठी संकेतस्थळे आणि ब्लॉग यांनी त्याचे स्वरूप आणखीनच व्यापक केले आहे. आणि असाच एक  इंटरनेटचा सदुपयोग करून घेणारा प्रयत्न सुरू केलाय अमेरिकास्थित 'माय विश्व' नामक कंपनीने.

मराठी पुस्तके जास्तित जास्त वाचकांपर्यंत पोहोचविण्याच्या उद्देशाने त्यांनी 'बुकगंगा' या संकेतस्थळाची व सेवेची निर्मिती केली आहे. या संकेतस्थळावर मराठी व इतर काही भारतीय भाषांमधील २५ प्रकाशकांकडील तब्बल ७००० पुस्तके  उपलब्ध आहेत. ती तुम्ही छापील (hardcopy) किंवा ई-पुस्तक (softcopy) स्वरूपात विकत घेऊ शकता. तसेच 'आय-बुकगंगा' (i-bookganga) या त्यांनी उपलब्ध करून दिलेल्या सॉफ्टवेअरमुळे ही पुस्तके i-pod, i-pad, i-phone इत्यादींवरही वाचता येऊ शकतात. तेव्हा तुम्ही या संकेतस्थळाला भेट देऊन आपले(ली) आवडते(ती) पुस्तक(के) खरेदी करू शकाल व कराल अशी अपेक्षा.